Προσθέστε λεζάντα

Χρήμα, Τράπεζες, Ήθος και Πολιτική

Του ΛΟΥΚΑ ΠΑΠΑΔΗΜΟΥ(*) – Ιούνιος 1996

 

Η σημασία τον επιχειρηματικού ήθους για την
τραπεζική επιχείρηση συνδέεται με τη φύση 
του χρήματος
 και της πίστης αλλά 
και με δύο παράγοντες που επηρεάζουν
την απόδοση, 
φερεγγυότητα και βιωσιμότητα της τράπεζας, δηλαδή
με την πληροφόρηση και την εμπιστοσύνη

(*) Πρώην Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστήμιου Αθηνών, πρώην Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας στη Φρανκφούρτη και πρώην Πρωθυπουργός της Ελλάδας

Ι. Εισαγωγή

Το θέμα της ημερίδας δεν έχει γίνει αντικείμενο συστη­ματικής συζήτησης και προβληματισμού στη χώρα μας. Ού­τε περιλαμβάνεται ή εξετάζεται εκτενώς στα πανεπιστη­μιακά συγγράμματα και προγράμματα που προετοιμάζουν τους νέους για επιχειρηματική δράση ή άλλες επαγγελμα­τικές δραστηριότητες που έχουν σχέση με την οικονομική ανάλυση ή την οικονομική πολιτική. Αυτές οι διαπιστώσεις ισχύουν λίγο-πολύ διεθνώς, ακόμη και σε οικονομικά ανε­πτυγμένες χώρες. Οι λέξεις-κλειδιά που προσδιορίζουν τους κεντρικούς στόχους της επιχείρησης και αποτελούν κριτήρια για την αξιολόγηση της είναι: «κέρδος», «από­δοση», «αποτελεσματικότητα», «μεγέθυνση», «μερίδιο αγοράς». Όσον αφορά την οικονομική πολιτική, οι πρω­ταρχικοί σκοποί περιγράφονται με τους όρους: «ανάπτυ­ξη», «εθνικός πλούτος», «ευημερία», «σταθερότητα», «ανταγωνιστικότητα». Οι λέξεις «ήθος» και «ηθική» δεν φαίνεται ότι έχουν κεντρική θέση στην επαγγελματική οι­κονομική ορολογία.
Παράλληλα όμως με αυτές τις διαπιστώσεις υπάρχει και κάτι άλλο: η έντονη αίσθηση, συχνά η πεποίθηση, η οποία εμφανίζεται τόσο σε καθημερινές συζητήσεις όσο και σε σχό­λια στον Τύπο και τα άλλα μέσα επικοινωνίας, ότι υπάρχει πρόβλημα ήθους, έλλειμμα ηθικής συμπεριφοράς. Έλλειμ­μα που παρατηρείται, δυστυχώς όχι σπάνια, στον επιχειρη­ματικό και οικονομικό τομέα και έχει έντονα αρνητικές επι­πτώσεις όχι μόνο στην επαγγελματική και προσωπική ζωή αλλά και στην οικονομική επίδοση των επιχειρήσεων και την ευημερία της χώρας.

Σκοπός της σημερινής ημερίδας είναι να περιοριστεί αυ­τό το κενό με μια πιο συστηματική προσέγγιση σε ένα θέ­μα που αναμφίβολα έχει πρακτική σημασία: τη σχέση του ήθους και των επιδόσεων της επιχείρησης και της οικονο­μίας.

Η δική μου παρέμβαση θα επικεντρωθεί κυρίως σε ζητήματα που αφορούν το νομισματικό τομέα, τόσο σε μι­κροοικονομικό όσο και σε μακροοικονομικό επίπεδο. Θα αναφερθώ πρώτα στο ρόλο και τις συνέπειες της ηθικής συμπεριφοράς, της επαγγελματικής δεοντολογίας, στην αποτελεσματική λειτουργία της τραπεζικής επιχείρησης και του τραπεζικού τομέα, που προσφέρει υπηρεσίες οι οποίες συνδέονται με μοναδικά και ιδιόμορφα αγαθά: το χρήμα και την πίστη. Δεύτερον, θα εξετάσω τη σημασία των κανόνων ηθικής συμπεριφοράς για την επίτευξη των βασικών σκοπών της κεντρικής τράπεζας: δηλαδή τη νο­μισματική σταθερότητα καθώς και τη φερεγγυότητα και σταθερότητα του πιστωτικού συστήματος.

ΙΙ. Χρηματοοικονομική, τράπεζες και ήθος

Η σημασία του ήθους για την επιτυχή λειτουργία της τραπεζικής επιχείρησης είναι μεγαλύτερη από ότι για άλλες επιχειρήσεις. Η θέση αυτή, την οποία θα αιτιολο­γήσω, συνδέεται άμεσα με την ίδια τη φύση της τραπεζι­κής διαμεσολάβησης. Μπορεί κεντρικός οικονομικός στό­χος της κάθε τράπεζας, όπως και άλλων μορφών επιχει­ρηματικής δραστηριότητας, να είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους, ή της απόδοσης των μετοχικών κεφαλαίων και να είναι αυτό το κύριο κριτήριο αξιολόγησης της αποτε­λεσματικότητας των διαχειριστών της τραπεζικής εταιρίας. Πράγματι, η επιδίωξη του κέρδους μπορεί να αποτελέσει δύναμη που οδηγεί στη δημιουργία και αξιοποίηση οικο­νομικών ευκαιριών και, σύμφωνα με την παραδοσιακή θε­ωρία, παρέχει κίνητρα που, κάτω από ορισμένες συνθή­κες, οδηγούν στην πιο αποτελεσματική λειτουργία της επιχείρησης.

Όμως, η ηθική συμπεριφορά έχει ιδιαίτερη σημασία για την τράπεζα, λόγω της φύσης των προϊόντων και υπη­ρεσιών που προσφέρει και των συντελεστών παραγωγής που χρησιμοποιεί, καθώς και του χαρακτήρα της παρα­γωγικής διαδικασίας της επιχείρησης: διαδικασίας με­τασχηματισμού μιας μορφής χρηματοδοτικών πόρων, όπως οι καταθέσεις, σε μια άλλη μορφή με διαφορετικά χαρα­κτηριστικά ρευστότητας και κινδύνων, όπως οι χορηγήσεις ή άλλες τοποθετήσεις. Ο μετασχηματισμός αυτός δικαιολογεί το κόστος χρηματοδότησης, με προσαύξηση του κό­στους ευκαιρίας του αποταμιευτή και αντανακλά την υπη­ρεσία που παρέχεται.

Τρία πράγματα διαφοροποιούν τις τράπεζες από άλλες επιχειρήσεις: πρώτον, το γεγονός ότι βασικό συστατικό στοιχείο towυπηρεσιών που προσφέρουν οι τράπεζες εί­ναι ένα μοναδικό αγαθό: το χρήμα στις διάφορες μορφές του, το οποίο στις σύγχρονες οικονομίες δημιουργείται σε σημαντικό βαθμό από τις ίδιες τις τράπεζες, υπό τον έλεγ­χο βέβαια της κεντρικής τράπεζας. Δύο άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την αποτελεσματική λειτουργία της τρά­πεζας, την οικονομική απόδοση και φερεγγυότητα της, κα­θώς και τη βιωσιμότητα της είναι «η πληροφόρηση» και «η εμπιστοσύνη». Η επίπτωση των δύο αυτών παραγόντων στη λειτουργία και αποδοτικότητα της τράπεζας εξαρτά­ται καθοριστικά από την ηθική συμπεριφορά των ιδιοκτη­τών, raw στελεχών και των υπαλλήλων της.

Πριν όμως συνεχίσω με τη σχετική επιχειρηματολογία, εί­ναι ενδιαφέρον να γίνει μια, έστω σύντομη, αναφορά σε μια παλαιά και θεμελιώδη διαμάχη που αφορά την ηθική βάση της χρηματοοικονομικής και τραπεζικής πρακτικής, όπως έχει διατυπωθεί σε συγγράμματα φιλοσόφων και όπως αντα­νακλάται στην παράδοση και πρακτική ορισμένων λαών και θρησκειών. Ο Αριστοτέλης φαίνεται ότι σχολίασε και χα­ρακτήρισε αρνητικά τη χρηματοοικονομική πρακτική. Πα­ράλληλα, οι αρχαίοι εβραϊκοί κανόνες συμπεριφοράς κα­ταγγέλλουν την επιβάρυνση των δανείων με τόκους, ενώ και το Ισλάμ απαγορεύει και καταδικάζει την τοκογλυφία.

Θα περιοριστώ στις θέσεις του Αριστοτέλη πάνω στο θέ­μα αυτό. Σε ένα απόσπασμα, το οποίο έχει αποτελέσει αντι­κείμενο εκτεταμένου σχολιασμού και συζήτησης, ο Αρι­στοτέλης εκφράζει ορισμένες απόψεις σχετικά με τη νο­μιμότητα ή ηθική υπόσταση του τόκου και γενικότερα της χρηματοοικονομικής. Οι απόψεις αυτές έχουν θεωρηθεί από ορισμένους ως αρνητική αξιολόγηση και καταδίκη της τραπεζικής δραστηριότητας:

Παρατηρεί ο Αριστοτέλης (σε ελεύθερη απόδοση):

«‘Το χρήμα δημιουργήθηκε για να διευκολύνει τις συναλλα­γές αλλά ο τόκος στην πραγματικότητα δημιουργεί περισσό­τερο χρήμα και από αυτή την ιδιότητα παίρνει το όνομα του. Οι απόγονοι είναι παρόμοιοι με τους γονείς και ο τόκος είναι χρήμα που γεννήθηκε από χρήμα. Συνεπώς, αυτός (και χρη­ματοοικονομική) είναι «παρά φύσιν». Πολιτικά 1,1258β.

Αρκετοί μελετητές του Αριστοτέλη κατέληξαν στο συ­μπέρασμα ότι η δυσμενής αντιμετώπιση της χρηματοοικο­νομικής προκύπτει από την αξιολόγηση του ότι η καταβο­λή τόκου για δανεισμό χρήματος είναι πράξη «αφύσικη» και αντίθετη με τους κανόνες ηθικής τάξης, επειδή ο δα­νεισμός δεν αποτελεί παραγωγική διαδικασία, ανεξάρτη­τα από το αν η παραγωγή αγαθών μπορεί να ενισχυθεί με τη χρησιμοποίηση χρηματοδοτικών πόρων.

Πιο προσεκτική όμως ανάλυση της σκέψης του Αριστο­τέλη οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι θέσεις του για τη χρη­ματοοικονομική δεν στηρίζονται σε κάποιο ηθικό αξίωμα, κάποια θεμελιώδη αρχή, αλλά αντανακλούν ορισμένους συγκεκριμένους όσο και σύνθετους προβληματισμούς που αφορούν:

  • τη διαφορά μεταξύ επικερδών δραστηριοτήτων που βασίζονται σε αύξηση της παραγωγής με σταθερές τιμές
    και εκείνων που εκμεταλλεύονται τη μεταβολή των τιμών χωρίς να αλλάζουν οι ποσότητες που παράγονται,
  • τις αρνητικές συνέπειες για την κοινωνία από τη συσσώρευση κερδών, επειδή τείνουν να δημιουργούν μονοπωλιακές καταστάσεις και συνθήκες κοινωνικής ανισότητας και
  • το ρόλο του χρήματος και της χρηματοδότησης στην παραγωγική διαδικασία.

Οι προβληματισμοί αυτοί εξηγούν ίσως την άποψη του Αριστοτέλη σχετικά με την αμοιβή που καταβάλλεται για δανεισμό χρημάτων. Δεν δικαιολογούν όμως το συμπέρα­σμα ότι η χρηματοοικονομική αποτελεί «παρά φύσιν», ανή­θικη δραστηριότητα. Το συμπέρασμα αυτό θα ερχόταν σε αντίθεση με τη διαπίστωση, που στηρίζεται τόσο στην εμπει­ρία όσο και στη σύγχρονη θεώρηση του ζητήματος, ότι η χρηματοοικονομική αποτελεί σημαντικό συντελεστή της ανάπτυξης και της ευημερίας ενός έθνους.

Βαθύτερη κατανόηση των σκέψεων του Αριστοτέλη οδη­γεί σε ένα διαφορετικό και σχετικό με τη σημερινή συνά­ντηση συμπέρασμα: την ανάγκη υιοθέτησης κανόνων συ­μπεριφοράς που θα διέπουν την τραπεζική πρακτική και θα περιορίζουν τις τυχόν δυσμενείς της συνέπειες στην κοι­νωνία και οικονομία. Επομένως, το κρίσιμο θέμα δεν εί­ναι η ηθική διάσταση της χρηματοοικονομικής, αλλά το επιχειρηματικό ήθος στην άσκηση της.

Η σημασία του επιχειρηματικού ήθους για την τραπε­ζική επιχείρηση συνδέεται και με δύο παράγοντες που επηρεάζουν την απόδοση, φερεγγυότητα και βιωσιμότη­τα της τράπεζας, δηλαδή με την πληροφόρηση και την εμπιστοσύνη.

Η έγκαιρη και ακριβής πληροφόρηση για την ποιότητα του χαρτοφυλακίου της τράπεζας, για τους κινδύνους που χαρακτηρίζουν τις επενδύσεις της και για την πραγματική καθαρή κεφαλαιακή της θέση, είναι καθοριστική για την αποτελεσματική λειτουργία της και, όπως έχει αποδειχθεί σε ορισμένες περιπτώσεις, για την ύπαρξη της.

Η παροχή της αναγκαίας πληροφόρησης απαιτεί εξειδι­κευμένο προσωπικό και τεχνολογία που να κάνουν εφικτή τη σωστή αξιολόγηση των κινδύνων και την εκτίμηση της πραγματικής οικονομικής κατάστασης της τράπεζας. Απαι­τεί επίσης αποτελεσματικούς μηχανισμούς εσωτερικών ελέγ­χων. Σε τελική όμως ανάλυση, η ποιότητα και ακρίβεια της πληροφόρησης, καθώς και η αποτελεσματική διαχείριση των κινδύνων εξαρτάται από το ήθος των υπαλλήλων και στελεχών της τράπεζας. Γιατί αυτό θα διασφαλίσει τον πε­ριορισμό των κινδύνων και τη σωστή απεικόνιση της οικο­νομικής θέσης της επιχείρησης, ιδιαίτερα μέσα στο απε­λευθερωμένο και ανταγωνιστικό περιβάλλον στο οποίο λει­τουργούν οι τράπεζες, οι οποίες επενδύουν σε σύνθετα παράγωγα προϊόντα και συναλλάσσονται σε παγκόσμια κλί­μακα. Η κατάρρευση της τράπεζας Barrings αποτελεί χα­ρακτηριστικό παράδειγμα των καταλυτικών επιπτώσεων της έλλειψης ήθους από ένα μεσαίο στέλεχος τραπεζικής επιχείρησης. Το αποτέλεσμα αυτό οφείλεται βέβαια και στην ανεπάρκεια των εσωτερικών ελέγχων και στην επεν­δυτική πολιτική της συγκεκριμένης τράπεζας. Η έλλειψη ήθους όμως ήταν η βασική αιτία της κατάρρευσης. Και βεβαίως, όταν η έλλειψη ήθους χαρακτηρίζει τα ανώτατα στε­λέχη ή τους μετόχους που ελέγχουν το κεφάλαιο της τράπε­ζας, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές για τους λοιπούς μετόχους, τους καταθέτες ή τους φορολογούμενους και το κοινωνικό σύνολο, στην περίπτωση που η πολιτεία παρεμβαίνει για τη διάσωση της τράπεζας, ώστε να προστατευθούν οι καταθέτες και να δια­σφαλιστεί η σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος. Η σταθερότητα και βιωσι­μότητα της τραπεζικής επι­χείρησης εξαρτάται επίσης από την εμπιστοσύνη των πε­λατών της στην οικονομική της κατάσταση και στη δια­χειριστική ικανότητα και εντι­μότητα των στελεχών της. Αν η εμπιστοσύνη αυτή διαταρα­χθεί με αποτέλεσμα απότομη και σημαντική εκροή καταθέ­σεων, τότε, λόγω της φύσης της, η τραπεζική επιχείρηση μπορεί να οδηγηθεί γρήγορα σε οικονομικό αδιέξοδο. Η εμπιστοσύνη εξαρτάται από την πληρότητα και ακρίβεια της διαθέσιμης πληροφόρησης για την κεφαλαιακή επάρκεια της τράπεζας αλλά και από την αντίληψη του κοινού για την αποτελεσματικότητα και το ήθος των υπευθύνων για τη διαχείριση της.
                _____________________ 
               » Το κρίσιμο θέμα δεν είναι 
                     η ηθική διάσταση της 
                     χρηματοοικονομικής
                  αλλά το επιχειρηματικό
                   ήθος στην άσκησή της»
               _____________________
Η τραπεζική επιχείρηση δεν μπορεί βεβαίως να ελέγξει
ή να εξαλείψει τους κινδύνους που αναλαμβάνει στα πλαί­σια των επενδυτικών της δραστηριοτήτων: ούτε απρόβλε­πτα γεγονότα, ούτε κινδύνους που συνδέονται με τις χρη­ματοδοτήσεις και τις διακυμάνσεις των επιτοκίων, των ισο­τιμιών και γενικότερα των μεταβαλλόμενων συνθηκών της αγοράς. Μπορεί όμως να περιορίσει τις συνέπειες τους με διάφορους τρόπους. Η εμπέδωση του επιχειρηματικού ήθους στους υπαλλήλους αποτελεί μια ουσιαστική προϋ­πόθεση.

Υπάρχουν δύο άλλα θέματα σχετικά με το ήθος στην τραπεζική πρακτική. Και τα δύο έχουν σημασία και επι­καιρότητα αλλά θα τα αναφέρω χωρίς σχολιασμό λόγω έλλειψης χρόνου: το ένα αφορά το ξέπλυμα χρήματος και ειδικότερα τα διλήμματα και τις υποχρεώσεις που δημιουργεί για τηντραπεζική επιχείρηση. Το άλλο αφο­ρά τα προσωπικά οφέλη και τις κοινωνικές συνέπειες που προκύπτουν από την αξιοποίηση της αποκλειστικής πληροφόρησης που έχουν τα στελέχη της επιχείρησης, με το λεγόμενο «insidertrading». Η δραστηριότητα αυ­τή κρίνεται ανεπίτρεπτη, αν όχι ανήθικη, λόγω τους κό­στους και των στρεβλώσεων που συνεπάγεται για την επιχείρηση.

 III. Σταθερότητα, χρήμα και αξιοπιστία

Για την Κεντρική Τράπεζα το ζήτημα του ήθους έχει πρω­ταρχική σημασία. Η Τράπεζα της Ελλάδος έχει πάντοτε εφαρμόσει τους γραπτούς και άγραφους κανόνες προστασίας του επαγγελματικού ήθους. Στη σφαίρα των αρμοδιοτήτων της, φροντίζει για την εφαρμογή αντίστοιχων κανόνων στο τρα­πεζικό σύστημα και τις αγορές στις οποίες συμμετέχει. Η άσκη­ση προληπτικής εποπτείας στη λειτουργία των τραπεζικών ιδρυμάτων και η παρακολούθη­ση των διαδικασιών του χρημα­τοοικονομικού συστήματος, οι πρωτοβουλίες που λαμβάνει η Τράπεζα της Ελλάδος για την ενίσχυση της διαφάνειας στις τραπεζικές συναλλαγές καθώς και για την εκπόνηση κώδικα δε­οντολογίας στις αγορές χρήμα­τος και συναλλάγματος αποτε­λούν ορισμένες από τις παρεμ­βάσεις της για την εξασφάλιση κανόνων ήθους στην τραπεζική αγορά. Ίσως όμως η σπουδαιότερη αποστολή ηθικής τάξεως για την Τράπεζα της Ελλάδος συνδέεται, όσο και εάν ακουσθεί παράδοξο, με την άσκηση της νομισματικής πολιτικής. Γιατί μέσα από αυτήν και τα αποτελέσματα της, η Τράπεζα της Ελλάδος εξασφαλίζει την εκπλήρωση του βασικού της σκοπού που δεν είναι άλ­λος από τη διασφάλιση της αξίας του εθνικού νομίσματος. Όσον αφορά την εποπτεία του τραπεζικού συστήματος, σημειώνεται τα τελευταία χρόνια μια ουσιαστική και με­γάλη αλλαγή. Η Τράπεζα της Ελλάδος στρέφει την προ­σοχή της στην παρακολούθηση της φερεγγυότητας και της κεφαλαιακής επάρκειας των τραπεζών καθώς και στην επάρκεια των μηχανισμών εσωτερικού ελέγχου. Η παλαιά πρακτική που εξαντλείτο στον κατασταλτικό έλεγχο εφαρ­μογής των πιστωτικών κανόνων τους οποίους προσδιόρι­ζαν τα όργανα της έχει ουσιαστικά εγκαταλειφθεί.

Μπορεί η φερεγγυότητα των ιδρυμάτων που διαχειρί­ζονται το χρήμα, να εμφανίζεται κατ’ αρχάς ως ένα σύνο­λο τεχνικών κανόνων οικονομικής ισορροπίας, είναι όμως πολύ περισσότερο από αυτό. Η φερεγγυότητα του πιστω­τικού ιδρύματος αποτελεί τη βάση των σχέσεων εμπιστο­σύνης με τους πελάτες του. Επιπλέον, η ενίσχυση των εσω­τερικών ελέγχων συμβάλλει στη βελτίωση της αναγκαίας πληροφόρησης και της διαχείρισης των κινδύνων και μπο­ρεί να αποτρέψει την εκδήλωση ανήθικης συμπεριφοράς.

Μια άλλη επίκαιρη και δύσκολη πλευρά των σχέσεων της εποπτικής αρχής με τα μέλη του τραπεζικού συστή­ματος είναι εκείνη που συνδέεται με το ξέπλυμα χρήμα­τος. Το ξέπλυμα χρημάτων που έχουν κτηθεί κατά τρόπο παράνομο και αντίθετο προς το σύστημα αξιών των κοι­νωνιών μας, αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα ηθικής τάξης στην τραπεζική εργασία.

Παράλληλο είναι το θέμα του κώδικα δεοντολογίας τον οποίο συνομολογούν και εφαρμόζουν οι συμμετέχοντες στο τραπεζικό σύστημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρό­μοιοι κώδικες συμπεριφοράς διατυπώνονται στη βάση κοι­νής συμφωνίας των παραγόντων των αγορών και δεν «επι­βάλλονται» με νομοθετικές διαδικασίες, όπως ορθώς συμ­βαίνει με την πάταξη του ξεπλύματος βρώμικου χρήματος.

Διλήμματα ηθικής τάξεως μπορεί να τεθούν και από την έλλειψη κατάλληλης και επαρκούς ενημέρωσης των πελα­τών. Για το λόγο αυτόν, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει ήδη ζητήσει από τα πιστωτικά ιδρύματα να περιγράψουν με επάρκεια τα χαρακτηριστικά των χρηματοοικονομικών προϊόντων και υπηρεσιών που προσφέρουν. Πρόσφατη εί­ναι σχετική εγκύκλιος της Τράπεζας της Ελλάδος, με την οποία προσδιορίζεται ένα πλαίσιο πληροφόρησης του κοι­νού που στοχεύει στην ενίσχυση της διαφάνειας, του υγι­ούς ανταγωνισμού, της αξιοπιστίας και της αποτελεσματι­κότητας του πιστωτικού συστήματος.

Θα ολοκληρώσω τώρα με ορισμένες σκέψεις σχετικά με τη σημασία του ήθους στην επίτευξη του πρωταρχικού σκο­πού της Κεντρικής Τράπεζας: τη διασφάλιση της νομι­σματικής σταθερότητας, δηλαδή της αγοραστικής δύναμης του εθνικού νομίσματος. Ο σκοπός αυτός καθορίζεται στο Καταστατικό της Τράπεζας της Ελλάδος, με τρόπο φυσι­κά που αντανακλά το θεσμικό πλαίσιο της ίδρυσης της. Στο 4ο άρθρο του Καταστατικού αναφέρεται ότι «κύριον κα­θήκον της τραπέζης είναι η εξασφάλιση της σταθερότητος της εις χρυσόν αξίας των γραμματίων αυτής». Προσδιορί­ζεται επίσης σαφώς στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένω­ση, όπου το άρθρο 105 αναφέρει: «Πρωταρχικός σκοπός της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών».

Πώς συνδέεται η επίτευξη χαμηλού πληθωρισμού με το ήθος της Κεντρικής Τράπεζας; Η λογική είναι η ακόλου­θη: Ο καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση του γε­νικού επιπέδου των τιμών μεσοπρόθεσμα είναι νομισμα­τικός, δηλαδή η συνολική ποσότητα χρήματος ή ρευστών διαθεσίμων, η οποία δημιουργείται και ελέγχεται από την κεντρική τράπεζα. Η ποσότητα χρήματος ελέγχεται είτε άμεσα με τις παρεμβάσεις της κεντρικής τράπεζας που επηρεάζουν το νόμισμα σε κυκλοφορία και τα διαθέσιμα των τραπεζών, είτε έμμεσα με τον έλεγχο της συναλλαγ­ματικής ισοτιμίας της δραχμής, που θέτει περιορισμούς στη δημιουργία χρήματος. Η εξέλιξη του γενικού επιπέ­δου των τιμών και οι νομισματικές συνθήκες μπορούν επί­σης να επηρεαστούν και με συνδυασμό των δύο αυτών μέ­σων.

Ανεξάρτητα όμως από το συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο επιδιώκεται ο έλεγχος των τιμών, αυτό που απαι­τείται είναι η χρησιμοποίηση των μέσων άσκησης της νο­μισματικής πολιτικής με τρόπο σταθερό και συνεπή με την επίτευξη των στόχων. Η αποτελεσματικότητα της νομι­σματικής πολιτικής εξαρτάται από τη συστηματικότητα και συνέπεια των παρεμβάσεων της για δύο λόγους:

Πρώτον, επειδή τα μέσα πολιτικής (π.χ. τα επιτόκια) επη­ρεάζουν τον τελικό στόχο με χρονική υστέρηση.

Δεύτερον, επειδή ο προσδιορισμός των τιμών σε μια χρο­νική περίοδο επηρεάζεται από τις προσδοκίες του κοινού όσον αφορά τη μελλοντική εξέλιξη των τιμών, οι οποίες με τη σειρά τους επηρεάζονται από προσδοκίες για την κα­τεύθυνση της νομισματικής πολιτικής στο μέλλον.

Επομένως, η νομισματική πολιτική, για να είναι επιτυ­χής, πρέπει να ασκείται με διαφάνεια και συνέπεια, ώστε να είναι κατανοητή από το κοινό. Τόσο οι τελικοί όσο και οι ενδιάμεσοι στόχοι της πρέπει να προσδιορίζονται με σαφήνεια, ενώ οι παρεμβάσεις και οι πράξεις της κεντρι­κής τράπεζας, που αποσκοπούν στην επίτευξη τους, πρέ­πει να είναι συνεπείς και να εξηγούνται στο κοινό. Όταν η νομισματική πολιτική ασκείται με τρόπο συνεπή προς την επίτευξη των στόχων της, τότε κρίνεται αξιόπιστη από το κοινό και τις αγορές που προσαρμόζουν τη συμπεριφορά και τις προσδοκίες τους ανάλογα.

Η άσκηση αξιόπιστης πολιτικής απαιτεί με τη σειρά της ένα ήθος από την κεντρική τράπεζα, μια συμπεριφορά η οποία να χαρακτηρίζεται από προσήλωση στους κεντρι­κούς στόχους και να μην επηρεάζεται από παράγοντες ή σκοπιμότητες που δεν είναι συμβατοί με την επίτευξη των στόχων. Το ήθος της κεντρικής τράπεζας, η ακλόνητη προ­σήλωση στη σταθερότητα, ενισχύει την εμπιστοσύνη των αγορών και την αξιοπιστία της πολιτικής της, διαμορφώ­νοντας ευνοϊκές προσδοκίες που διευκολύνουν την ταχύ­τερη εδραίωση συνθηκών σταθερότητας.

  1. IV. Συμπέρασμα

Τόσο σε μικροοικονομικό όσο και σε μακροοικονομικό επίπεδο, η αποτελεσματική λειτουργία των τραπεζών και η σταθερότητα του νομισματικού τομέα και της οικονομίας δεν εξαρτώνται μόνο από τις γνώσεις, τις ικανότητες και την επαγγελματική πείρα εκείνων οι οποίοι εμπλέκονται στη διαχείριση τους. Οι έννοιες «αποτελεσματικότητα», «απόδοση», «σταθερότητα», «ευημερία» είναι, σε τελική ανάλυση, στενά συνυφασμένες με μία άλλη έννοια, απλή αλλά ουσιαστική, και γι’ αυτό ίσως δύσκολο να εντοπισθεί: το ήθος.

ΗΘΟΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΩΝ 
Εξυπηρέτηση του κοινωνικού συμφέροντος

Χαιρετισμός Προέδρου Εργασίας (1996) στην ημερίδα για το Επιχειρηματικό Ήθος που οργάνωσε το περιοδικό ‘ Οικονομικός Ταχυρόμος».
Ο Ξ. Νικήτας υπήρξε Προέδρος της
 Τράπεζας EUROBANKERGASIAS

Σας ευχαριστώ για την αποδοχή της προσκλήσεώς μας για συμμετοχή σας στην ημερίδα με θέμα «Επιχειρηματικό ήθος». Ιδιαίτερα ευχαριστού­με τους εκλεκτούς προσκεκλημένους μας ομιλητές και φυσικά το συντονιστή της συζητήσεως, κάθε ένας έκτων οποίων είναι καταξιωμένος στο χώρο του, γιατί παρά το βαρύ πρόγραμμα τους απεδέχθησαν την πρόσκληση-πρόκληση για συμμετοχή στην ημερίδα μας. 

Συνηθίζεται Οικονομικοί Οργανισμοί να πρωτοστατούν, αμέσως ή εμμέσως, στη διοργάνωση εκδηλώσεως όπου πα­ρουσιάζονται εξειδικευμένα ή γενικότερα οικονομικά θέ­ματα με απολογιστικά στοιχεία ή με διατύπωση απόψεων ως προς τη μελλοντική εξέλιξη τάσεων και προοπτικών. Είναι η πρώτη φορά που οικονομικός οργανισμός αναλαμβάνει πρωτοβουλία για τη διοργάνωση ημερίδας με θέμα που εκφεύγει, με τη στενή έννοια της λέξεως, των οι­κονομικών. Και είναι επίσης η πρώτη φορά που επιχει­ρείται αναφορά σε θέμα σχετιζόμενο με την επιχειρημα­τική ηθική και μάλιστα με πολυδιάστατη προσέγγιση.

Ο διαρκώς εντεινόμενος ανταγωνισμός και η διεθνο­ποίηση της οικονομίας ευνοούν, ατυχώς πολύ συχνά, την ανάπτυξη μεθόδων και διαδικασιών που κάθε άλλο μπο­ρεί να θεωρηθεί ότι διακρίνονται από ίχνη κανόνων ηθι­κής συμπεριφοράς. Τα παραδείγματα είναι πολλά και κα­λύπτουν τους τομείς τόσο της πρωτογενούς παραγωγής και της μεταποίησης όσο και των υπηρεσιών. Είναι αυταπό­δεικτο ότι το πρόβλημα εμφανίζεται με μεγαλύτερη οξύ­τητα σε περιοχές όπου η ενημέρωση είναι ελλιπής, η ανά­πτυξη υποτυπώδης, η εξάρτηση από εξωγενείς οικονομι­κούς παράγοντες ιδιαίτερα μεγάλη.

Η διευρυνόμενη, συνεχώς, ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης που εκδηλώνεται, όχι σπάνια, με δυναμικές αντι­παραθέσεις, ώθησε και ωθεί στη θέσπιση κανόνων δεο­ντολογίας, η τήρηση των οποίων συχνά επαφίεται στο «δον­κιχωτισμό» μερικών, τον πατριωτισμό κάποιων άλλων.

Δεν πρόκειται να αριθμήσω τομείς όπου, άλλοτε εντο­νότερα και άλλοτε ηπιότερα, το επιχειρηματικό συμφέρον προτάσσεται παντός άλλου. Άλλωστε δεν είναι αυτό το ζη­τούμενο. Θα επισημάνω μόνο ότι για μερικούς τομείς, όπως το περιβάλλον, η υγεία και η εκπαίδευση, η άνευ ηθικών αρχών άσκηση δραστηριότητας προκαλεί αποτελέσματα μη αναστρέψιμα και ζημιές μη δυνάμενες να αποτιμηθούν. Δεν πρόκειται επίσης να επιχειρήσω εννοιολογική προσέγγιση του όρου «Επιχειρηματικό ήθος» και κατά συνέπεια να προσδιορίσω κανόνες εφαρμογής και να απογράψω μέτρα αποφυγής. Θέλω μόνο να επισημάνω ότι, στο ανταγωνιστικό μας περιβάλλον, το ήθος των επι­χειρηματικών φορέων πρέπει να αξιολογείται με βάση τις ενέργειες και τη συμπεριφορά των φορέων αυτών στην εξυπηρέτηση και του κοινωνικού συμφέροντος και όχι μόνο του ατομικού συμφέροντος. Επιδίωξη του κέρ­δους με καταπάτηση κοινωνικού συμφέροντος δεν απο­τελεί ηθική συμπεριφορά. Η τεράστια ταχύτης αλλαγής τόπου των κεφαλαίων και η μεγιστοποίηση του κέρδους με τη συρρίκνωση των θέσεων εργασίας είναι ένα με­γάλο ηθικό και κοινωνικό πρόβλημα της εποχής. Ως σή­μερα οι Αμερικανοί λέγανε ότι είναι καλό για την GeneralMotors, είναι καλό για την Αμερική. Δυστυχώς, σήμερα, η General Motors παράγει περισσότερα αυτο­κίνητα στο εξωτερικό παρά στις ΗΠΑ με τις γνωστές συ­νέπειες. Αυτές είναι η «θεοποίηση» του ατομικισμού με εξοστρακισμό κάθε έννοιας κοινωνικού συμφέροντος, ακόμα και όταν διακυβεύονται ύψιστα αγαθά. Πολύ συ­χνά, αρκετοί απαθείς παρακολουθούν τα τεκταινόμενα και εκφράζουν άποψη που έχει προηγούμενα φιλτραρισθεί μέσω του, κατά τη γνώμη τους, ίδιου συμφέρο­ντος. Ενός συμφέροντος που είναι και αμφίβολο.

Επικεντρώνοντας την προσοχή μου στο πιστωτικό σύ­στημα πρέπει να τονίσω ότι μεταξύ τραπεζών και συναλλασσομένων με αυτές, είναι αναγκαία η εδραίωση αμοι­βαίας εμπιστοσύνης. Εμπιστοσύνη που δεν θα περιορίζε­ται στο οικονομικό αντίτιμο της συνεργασίας, στον προσ­διορισμό δηλαδή του κόστους της αμφίδρομης σχέσεως αλ­λά θα εκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο θα υλοποιείται η συνεργασία αυτή. Η διαφάνεια, η συνέπεια, η ειλικρί­νεια, είναι συστατικά στοιχεία της σχέσεως αυτής.

Η Τράπεζα Εργασίας, που μόλις συμπλήρωσε 20 χρόνια από την ίδρυση της, επιδίωξε να στηριχθεί σε αρχές, που η κάθε μία από αυτές και όλες μαζί συνιστούν πρότυπο επι­χειρηματικού ήθους. Η κρίση, για το αν πέτυχε ή όχι και στον τομέα αυτό και μέχρι ποίου βαθμού, ανήκει φυσικά σε άλ­λους. Ανήκει στους περίπου 600.000 πελάτες της, στους πε­ρίπου 20.000 μετόχους της, στους πλέον των 2.000 εργαζο­μένων της. Ανήκει στο κοινωνικό σύνολο. Από την πλευρά μας, εμείς, κάθε μέρα θα προσπαθούμε και περισσότερο να μείνουμε προσκολλημένοι στις αρχές που με τον αείμνηστο Κωνσταντίνο Καψάσκη χαράξαμε σε χρόνους δύσκολους όταν κυριαρχούσε η αμφισβήτηση και η καχυποψία.

[ΠΙΚΡΟ ΣΧΟΛΙΟ ΕΙΧΕ: Το πως από αυτές της θεωρίες του τύπου «Επιδίωξη του κέρδους με καταπάτηση κοινωνικού συμφέροντος δεν αποτελεί ηθική συμπεριφορά» φθάσαμε σ’ αυτό που οι ευτυχείς πελάτες της καλής Τράπεζας EUROBANKERGASIAS νοιώθουν έντονα στο πετσί τους επί Προεδρίας του κ. Ξ. Νικήτα, παραμενει ένα από τα ανεξήγητα σημεία της αβυσώδους ψυχής των τραπεζιτών αυτού του πλανήτη… γιατί αυτή την Κοινωνία και τα συμφέφοντά της κάποιοι τα έχουν διαστρέψει, μεταλλάξει και εκαρτελίσει με αποτέλεσμα κάποιοι να μας ERGAZONTAI άγρια όλους… Άλλά όχι για πολύ ακόμα… Ήλθεν η ώραν τους, όπως λένε και στην Κύπρο που ξέρουν και από αρπαγμένα και λεηλατημένα σπίτια (εκει, στα κατεχόμενα) αλλά και από κλεμένα πεντόλιρα, δεκάλιρα και τσικούντα…  Και επειδή ο λόγος για την εξαιρετική αυτή Ελληνική τράπεζα, σας δίνουμε και μία διαφημιστική της καταχώριση στον Τύπο εκείνης της εποχής (το ERGASIAS προέκυψε πολύ αργότερα όταν ενέσκυψε ο κ. Λάτσης της γνωστής οικογενείας εκ Κατακώλου). Εκείνει την εποχή, οι τράπεζες ήταν πολύ επιφυλακτικές απέναντι στο κοινό, ιδιαίτερα τους δανειολήπτες και, όπως διαπιστώσετε και εσείς παρακάτω, οι πόρτες δεν άνοιγαν εύκολα. Μετέπειτα δόθηκε το σύνθημα: «Υπερδανείστε τους όλους, εκτός από τα αγάλματα…»  Και τότε μάθαμε καλά και την EUROBANKERGASIAS, τα κώλ σέντερς, τα κώλς από τις εισπρακτικές εταιρείας και τους υπερκινητικούς δικηγόρους της εκλεκτής αυτής τράπεζα και τις αξίες της που λειτουργεί κάτω από το άγρυπτο μάτι του Προέδρου της Ξενοφώντα Νικήτα, των γνωστών ηθικών αρχών και αντιλήψεων για τις οποίες διαβάσατε παραπάνω..

Εμείς να σας θυμίσουμε μόνο ότι τράπεζα στην οποία έγινε το ανεπανάληπτο και ακόμα ανεξιχνίαστο ριφιφί της οδού Καλλιρρόης ήταν της Τράπεζας Εργασίας… όπου άγνωστος αριθμός προσωπικά εξυπηρετούμενων κατόχων θυρίδων θησαυροφυλακείου έχασαν και τις αξίες που είχαν εμπιστευθεί στην καλή πλην όμως άτυχη αυτή τράπεζα αλλά και τα αυγά και τα πασχάλια τους…. Όλοι εμείς οι πολίτες αυτής της Χώρας, έχουμε πλέον μάθει για τα κώλς και για το τί είναι η κάθε μία τράπεζα και τις έχουμε αξιολογήσει οριστικά και αμετάκλητα σαν τράπεζες με τους οφειλόμενους λεκτικούς προσδιορισμούς και διαβαθμίσεις…. 

Τέλος, και ειδικά για την EUROBANKERGASIAS, σας προτρέπουμε να μην παραλείψετε να διαβάσετε την μοναδική επιστολή προς Διευθυντή νέου καταστήματος της καλής αυτής τράπεζας από τον Πρόεδρο του ΕΙΧΕ κ. Τάκη Χριστοδουλόπουλο, το 2001, με τίτλο «Καφές, συμπάθεια και τοκογλυφία«, αντίγραφο της οποίας πήραν τότε και όλοι οι Διευθυντές των καταστημάτων της τράπεζας αυτής στο Λεκανοπέδιο Αττικής…. Αυτονόητο είναι ότι, υπό της Προεδρία του Ξενοφώντα Νικήτα, των γνωστών αρχών και πεποιθήσεων για τα οποία διαβάσατε παραπάνω, απάντηση δεν έχουμε πάρει ακόμα, αλλά εμείς θα περιμένουμε όσο χρειαστεί η τράπεζα να απαντήσει και να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα….